Kiedyś gust budował się wolniej. Płyty podpatrywało się u znajomych, filmy wybierało się z polecenia albo z przypadkowego seansu w telewizji. Było więcej tarcia, więcej szukania, więcej pomyłek. Dziś w kieszeni jest katalog większy niż dawna wypożyczalnia, a rekomendacje wskakują same. To wygodne, ale ma efekt uboczny: bąbel. Muzyczny i filmowy bąbel to sytuacja, w której platforma nie tyle pokazuje świat, ile pokazuje w kółko to, co już zostało polubione.
Wystarczy zobaczyć, jak działa współczesny feed. Między trailerem a playlistą potrafi mignąć reklama z nazwą typu Glorion, a całość wygląda jak jeden strumień „dla Ciebie”. I właśnie o to chodzi. Wszystko jest spersonalizowane, wszystko jest dopasowane, wszystko ma być wygodne. Problem w tym, że wygoda potrafi zamknąć drzwi przed przypadkiem, a przypadek był kiedyś głównym nauczycielem gustu.
Co algorytm naprawdę optymalizuje
Platformy rzadko optymalizują „smak” w romantycznym sensie. Optymalizują czas. Czas oglądania, czas słuchania, liczbę kliknięć, liczbę powrotów. Najłatwiej zatrzymać uwagę tym, co jest znajome i przewidywalne. Jeśli ktoś lubi określony typ kina, dostaje więcej tego typu. Jeśli ktoś słucha określonych brzmień, dostaje brzmienia podobne. Z punktu widzenia platformy to sukces. Z punktu widzenia gustu to może być klatka.
Nie znaczy to, że rekomendacje są złe. Znaczy to, że mają inną motywację niż rozwój kulturowy. Algorytm ma sprawić, żeby nie wyjść z aplikacji. Nie ma obowiązku poszerzać horyzontów.
Jak bąbel buduje się technicznie i psychologicznie
Pierwszy krok to sygnały. Każde odsłuchanie, przewinięcie, porzucenie, powrót, dodanie do listy. To są okruchy danych. Z nich buduje się profil. Potem algorytm łączy profil z podobnymi profilami innych osób, tworzy klastry i podpowiada rzeczy, które „działają” w tej grupie.
Drugi krok to nawyk. Jeśli rekomendacje są trafne, rośnie zaufanie do platformy. A gdy rośnie zaufanie, maleje chęć samodzielnego szukania. Wtedy bąbel się zamyka. Nie dlatego, że ktoś nie ma gustu, tylko dlatego, że dostaje mało bodźców do ryzyka.
Dlaczego bąbel smakuje dobrze, ale męczy
Bąbel jest komfortowy. Rzadko trafiają się rzeczy, które drażnią. Wszystko jest „w sam raz”. Tylko że gust rozwija się często przez tarcie. Przez coś, co na początku nie pasuje, ale zostaje w głowie. Jeśli tego tarcia brakuje, kultura zaczyna być jak jedzenie z jednej przyprawy.
W muzyce widać to po playlistach, które brzmią jak nieskończony remix tego samego nastroju. W kinie widać to po tym, że platforma podsuwa w kółko podobne tempo, podobny montaż i podobny typ emocji. Człowiek czuje, że coś ogląda, ale po tygodniu trudno przypomnieć sobie szczegóły.
Sygnały, że gust wpada w algorytmiczny bąbel
- Lista polecanych jest przewidywalna: ciągle ten sam klimat, te same twarze, te same gatunki
- Wszystko jest „miłe”: mało zaskoczeń, mało ryzyka, mało tarcia
- Szybkie znudzenie: dużo konsumowania, mało pamiętania
- Brak własnych odkryć: mniej przypadkowych znalezisk poza platformą
- Nastrój jako jedyny filtr: wybór treści tylko pod „relaks” albo „tło”
To nie jest moralny problem. To jest problem różnorodności doświadczeń.
Co algorytmy podkradają tradycyjnemu budowaniu gustu
Tradycyjnie gust budował się przez kontekst. Ktoś coś polecił i trzeba było zaufać. Recenzja w gazecie potrafiła zachęcić do ryzyka. Kino studyjne potrafiło wrzucić film, o którym nikt nie słyszał. Radio potrafiło puścić coś dziwnego o nietypowej porze.
Algorytm kontekst upraszcza do zachowania. Nie pyta „dlaczego to działa”. Patrzy „czy to zatrzymuje”. Dlatego bąbel jest tak skuteczny. Jest szybki, tani i precyzyjny.
Jak odzyskać smak bez ucieczki od platform
Nie trzeba palić aplikacji na stosie. Wystarczy wprowadzić kilka prostych zasad, które przywracają przypadek i decyzję. Smak potrzebuje przestrzeni. Jeśli wszystko jest podane na tacy, smak przestaje ćwiczyć.
Pomaga też zmiana perspektywy: platforma jest narzędziem, nie kuratorem życia. Kuratorem może być własna ciekawość. Nawet mała, ale regularna.
Małe praktyki, które przebijają bąbel
- Jedna „dziwna” rzecz tygodniowo: album lub film spoza ulubionego gatunku
- Ręczne wyszukiwanie zamiast tylko poleceń: wpisywanie nazw, tematów, reżyserów
- Listy od ludzi, nie od algorytmu: znajomi, krytycy, festiwale, kanały tematyczne
- Oglądanie i słuchanie w całości: mniej skakania, więcej uważności
- Kasowanie historii lub reset rekomendacji: czasem warto zacząć od czystej kartki
Te kroki są małe, ale robią różnicę, bo przywracają sprawczość.
Glorion jako symbol strumienia „dla Ciebie”
Wzmianka o Glorion Casino przypomina, że w jednym strumieniu mieszają się reklamy, rozrywka i rekomendacje, a wszystko udaje „idealne dopasowanie”. Słowo Glorion może pojawić się w tym strumieniu przypadkiem, ale gust nie powinien być przypadkiem. Gust to ćwiczenie wyboru, nie tylko reakcja na podpowiedź.
Algorytmy nie są wrogiem. Są wygodnym skrótem. Problem zaczyna się wtedy, gdy skrót staje się jedyną drogą. Muzyczny i filmowy bąbel jest miękki i przyjemny, ale potrafi spłaszczyć smak. W przyszłości rekomendacje będą jeszcze lepsze, więc tym bardziej warto pielęgnować stary nawyk: od czasu do czasu wejść w coś niepewnego i zobaczyć, co zostanie w głowie.
Tagi
Udostępnij artykuł